Təkcə XX əsr ərzində meyxana janrı üç inkişaf mərhələsi keçmişdir.Bu mərhələlər xalqımızın həyatında son dərəcə mürəkkəb, ziddiyyətli hadisələrlə çox olan dövrlərə təsədüf edir. 1920-ci il aprel inqilabından sonrakı dövrdə yeni idealogiyanın yayılması üçün meyxanaya geniş meydan verilir. Meyxana “Tənqid-tətbiq” teatrının repertuarında və ümumiyyətlə bədii ədəbiyyatda, o cümleden səhnə əsərlərində mövqe qazanır.
1941-1945illər müharibə dövründə meyxana yene xalqımızın sirdaşına çevrilir,ona ürək-dirək verir, ümidini inamını, itiqadını artırır. Əliağa Vahidin faşistləri ifşa edən meyxanaları əskərlərimizin qələbə əzmını yüksəldir.
Ötən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq meyxana üçünçü inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Lakin müstəqillik yoluna qədəm qoyduğumuz bir zamanda meyxana janrına artıq keyfiyyətcə yeni münasibət bəslənir: telekanallarda meyxana yarışları keçirilir, ustad sənətkərlarımız el şənliklərinə dəvət olunur, meyxana topluları nəşr edilir, və nəhayət, meyxana tədqiqat obyektina cevrilir.
Onu adətən iki və daha artıq şair-meyxanaçı müaşirə şəklində bədahətən söyləyir. Struktur xususiyyətləri bayatı, qoşma, gəraylı və başqa xalq, eləcə də, aşıq poeziyasının formajanları dəqiq olmasa da, meyxana janrının özünəməxsusluğu, kolorit əlvanlığı daha ifadəlı, dərindir. Meyxanaya bu təkraredilməz görkəmi verən amil müşayiətdə zərb alətinin metroritmik əsasının ostinat formullu təşkili meyxana janrının qədim tarixə malik olduğunu göstərir.Meyxana- xalq şerinin müasir dövrümüzdəki davamı, inkişafıdır. Hər dövrün öz meyxanası var. Zamanınnın nəbzini tutan. onu yaradan mühitin koloritini əks etdirən bu janr həmişə folklorla bağlı olub, daim xalqın arzu və istəklərini əks etdirib, dövrün catılmamazlıqlarını qamçılıyıb. Bəlkə buna görə də meyxana vaxtaşırı yasaq olub. Amma yenə də xalqın çətın günlərində meyxana yada düşüb, ürəklərdən tikan çixarıb ümid və sevinc qığılcımları kimi parlayıb, qəlbləri ovundurub.
Bundan sonra sintezator qafiyənin instrumental melodiyasını bir daha ifa edir. Bu təkrar növbəti bəndi bədahətən söyləyəcək şairə düşünmək üçün də imkan yaradır. Əlbəttə, bu növ ifadə tərzini yeni adlandırmaq olmaz. Təkcə nağara və qarmonu sintezatorla əvəz etməklə yenilik yaratmaq mümkün deyil. Yenilik icra növündə, sözlə musiqinin təmasında, forma və janrı yaradan ünsürlərin əlaqəsində özünü büruzə verə bilər. Söhbətimizi də məhz bu istiqamətdə aparmaq istəyirik.
Meyxana janrının quruluş və struktur baxımından bir-birindən seçilən növləri vardır: bunlar a) qafiyəli meyxanalar, rədifli meyxanalar, v) beyt meyxanalar, qqafiyəsiz meyxanalar, bədihələrdir. Qafiyəli meyxanalann kuplet formasına malik olan mahnılarla oxşarlığı barədə söhbət açmışıq. Lakin mahnılardan fərqli olaraq, meyxanalar qafiyədən başlanır və refren səciyyəsi daşıdığı üçün, əksər hallarda, aid olduğu məqamın başlıca pərdəsinə əsaslanır. Qafiyəli meyxanalar musiqilə digər növlərdən daha artıq bağlıdır. Onun bəndindəki hər bir misra inkişafın yeni bir mərhələsidir. Belə ki, bəndin ilk qoşa misrası onun ekspozi-siyası, ilkin şərh bölümüdür. Məsələn:

Ana qəlbi ayna kimi təmizdir,
Aydın bir səmadı,
mavi dənizdi,

Qafıyəli meyxanaların ikinci bölümündə onun məğzi, əks etdirdiyi başlıca ideya tərənnüm olunur: Adın şərəflidi, xətrin əzizdi, üçüncü bölüm (qafiyə ilə) bağlayıcı misradır. Bu bölüm, əksər hallarda, bəndi tamamlayır. O zaman bağlayıcı misra, təbii ki, bəndlə qafiyələnir.

Rədifli meyxanaların musiqi forması kuplet-variasiya quruluşlu mahnıları xatırladır:

Gəldi bahar bayramı Novruz günü,
Fərəhlənir el hamı Novruz günü.
Novruz gəlib güllər açıb çəməndə,
Qaranquşlar dəstə-dəstə ötəndə,
Bir təzə ruh gəzər şəhərdə-kənddə,
Dəyişdirir əyyamı Novruz günü.

Rədifli meyxanaların formalaşmasında, eləcə də, musiqi janrı kimi mövcudluğunda xalq mahnılannın, meydan oyun-tamaşalannın, oyunlannın rolu olmuşdur. Bayatı sözlərinə edilən nida tərzli əlavələr kəlmədən başlayaraq bütöv fraza həcminədək ola bilir ( 46, 24 ). Belə əlavələr nəinki xalq, eləcə də, professional bəstəkarlarımızın mahnılarının mətnində geniş istifadə edilir. Təbii ki, belə əlavələr digər poetik janrlarda da özünü büruzə verir. Lakin meyxanalarda, peşəkarların poetik yaradıcılığında olduğu kimi, rədif şerin məzmunu, ideya daşıyıcısı olub titul bənində söylənir, digərlərinin isə son misralarınt tamamlayır. Rədiflər qafıyələrə nisbətən dəfələrlə yığcam olsalar da, meyxanada nəsə başlıca tonallığa, ilkin ovqata qayıtma-repriz mahiyyəti daşıyır.

v) Beyt meyxanalar, forma etibarilə digər növlərdən fərqlənir. Adından əlli olduğu kimi, beyt meyxanalar, öz aralannda, qafiyələnən qoşa misralardan ibarət olur. Bəzi hal-larda isə qafiyə qoşa misranı tamamlayaraq rədif əhəmiyyəti qazanır:

Əhval tutmaq yaxşıdır -
Gər, qiyabi olmasa.
Əgər vaxtın bizimlə,
Haqq-hesabı olmasa.
Nəyə gərək o sorğu,
Dil cavabı olmasa …

q) Qafiyəsiz meyxanalar forma etibarilə, bəndlərdə misralann, poetik qurumlarda isə hecaların sayına görə daha sərbəst quruluşa malikdir. Bəzi qafiyəsiz meyxanalarda bəndlərə bölgü belə aparılmır.

Şübhəsiz, meyxana jann peşəkarların yaradıcılığında yaşasa da şifahi surətdə, bədahətən deyildiyi üçün folklor nümunələrindən o qədər də uzağa getməyib. Buna görə də meyxana nümunələri yazılı ədəbiyyatın mövcud janrları kimi tam cilalanmayıb. Əlbəttə, böyük sənətkarların - Mirzə Əbdülxaliq Yusif, Haşım bəy Saqi, Mirzə Səməndər, Əliağa Vahid, Məşədi Azər, Yəhya Molla oğlu, Əhməd Anatollu, Ağadadaş Minuri, Dilqəm kimi şairlərin - söylədikləri meyxanalar bu janrın unudulmaz nümunələridir. Lakin zəif deyilmiş, qeyrikamil meyxanalar da az deyil. Belə şerlərdə meyxananın ritmi, forması, janr xüsusiyyətləri təhrif olunur. Bu səbəbdən həmin meyxanalan təhlil etmək çətinlik yaradır, və onlann tam janr təsnifatını verməyə əngəl törədir. şərtləndirilməsi vacib olan daha bir xüsusiyyət meyxa-nanın deklamasiya qaydasıdır. Meyxananm özünəməxsus söyləmə qaydasının başlıca şərti poetik mətni musiqi ritminə salmaqdan ibarətdir. Bu baxımdan meyxana, heca vəznində yazılmış bütün poetik nümunələrdən fərqlənərək, qismən, əruz metrli şerlərə yaxınlaşır. Musiqi ritmi, poetik metrdər daha ciddi olsa da formul daxilində, sözlərin düzümünə görə, ritmin xırdalanmasına və iriləşməsinə, eləcə də yambik, xoreik dönümlərin bir-birini əvəzləməsinə imkan verir. Belə ritmik variantlılıq meyxananın musiqi janrı kimi qavranmasını təmin edir.