PDA

Просмотр полной версии : Təvəkkül Şağani. "Nadir folklor janrı - Meyxana"



Камиль
06.07.2009, 04:26
Təvəkkül SƏLİMOV-ŞAĞANİ.

[Only registered and activated users can see links]

"Nadir folklor janrı - Meyxana"

Folklorda xalq poeziya yaradıcılığının ən diqqətəlayiq, maraqlı, ibrətamiz janrlarından biri meyxanadır. Meyxana öz bədii səviyyəsinə, poetik quruluş və formasına, məzmun rəngarəngliyinə, bədahətən (ekspromtom) deyilişinə, məxsusi məqam seçilməsinə, ifa tərzinə, ifaçının istedadına, peşəkarlığına, hazırcavablığına, biliyinə, hərtərəfli dünyagörüşünə əsaslanan elə bir janrdır ki, hələ dünyanın heç bir məmləkətində bunun analoquna rast gəlinmir.

Meyxana, yuxarıda deyilən cəhətləri ilə bərabər, məcazi mənada həm də iki meyxana rəqibi arasında bədii-psixoloji poetik çarpışmadır. Meyxanadakı forma, quruluş, məzmun və bədii mahiyyət rəqibə söz atmaq, bu yol ilə


onu "bağlamaq" (yəni üstələmək) cəhdinə əsaslanır. Əslində bu, qarşılıqlı tərəflərin psixoloji dözümünün yoxlanılması kimi mürəkkəb bir bədii yaradıcılıq sahəsidir. Bu mənada hər 1-1,5 saatlıq bədii deyişmə müddəti rəqibləri həmin müddətə bərabər ağır rinq döyüşlərindən heç də az yormur.

Meyxana sözünün üzdə olan mənası "mey evi", "şərab evi" deməkdir. Bu janrın qədimliyi, bədii məzmunu, məntiqi, bədahətən yaranması, forma-ifa rəngarəngliyi, bir şeir olaraq estetikası "mey evi", "şərab evi" kimi adın məhz sonradan yaranma olduğuna dəlalət edir. Bununla belə, gümanımızca, həmin sözün indiki anlamda işlədilməsinə mütləq tarixilik baxımından nəzər salmaq lazımdır. Belə ki, XIX əsrin II yarsından etibarən Bakının iqtisadi yüksəlişilə bağlı xristian həyat tərzinin tədricən müəyyən qism yerli əhalinin, o cümlədən şeir həvəskarlarının məişətinə daxil olması, ilk baxışda absurd görünsə də, əslində dövrün mədəni-mənəvi həyatına da təsirsiz qalmır. Xristian həyat tərzinin təsiri altında o dövrdə Bakı şəhərində ənənəvi olmayan bar tipli çoxlu yeməkxanalar (aşxanalar) açılır. Belə yeməkxanalar bəzi adamların, o cümlədən ortabab ziyalıların, müəyyən mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin, nəşriyyat işçilərinin, habelə gənc və orta nəslə aid yazıçıların, şairlərin istirahət, hətta bədii yaradıcılığa aid məsələlərin müzakirə məkanına çevrilir. Meyxana janrının daxili məzmunundakı oynaqlıq, əyləncə səciyyəsi müəyyən zaman kəsiyində onun həmin məkana da daxil olmasına gətirib çıxarır. Maraqlıdır ki, meyxana bəzi istirahət guşələrinin və aşxanaların az qala ayrılmaz atributuna çevrilirdi. Dinləyicilərin dar dairəsi, bəzən başgicəllədən içkilərdən istifadə olunması deyilən şeirlərin, həmçinin bədyələrin məzmununa da, onların ləntərani çıxmasına da səbəb olurdu. Nəticə etibarilə el içində həmin janr tədricən deyildiyi məkanın adı ilə - yəni "meyxana" adlanmağa başlayır. Baxmayaraq ki, vaxtilə Bakı kəndlərinin hamısında toyların axırında ənənəvi olaraq əruz vəzninin oynaq bəhrli, rəngarəng məzmunlu, deyişmə forma-quruluşlu şeirlər, bəzən bədyələr deyilir və camaat tərəfindən də rəğbətlə qarşılanırdı.

Lakin hər halda, Bakı Bakı idi. Orada olan hər yenilik, - istər pis, istərsə də yaxşı - qısa müddətə ətraf kəndlərdə öz əks-sədasını tapırdı.

İkinci mülahizəyə görə, "meyxana" sözü daha arxaik şeir növü adının təhrif, yanlış deyim formasıdır. Belə ki, Qurandan üzübəri orta əsrlər klassik Azərbaycan ədəbiyyatınadək mey sözü təkcə başgicəlləndirici içki olaraq işlənməmişdir. Yaxşı söz, yaxşı şeir insanın başını müsbət mənada mey kimi apara da bilir. Belə şeir məclisləri o qədər ruhnəvaz, həmçinin ağlı başdan çıxara bilərmiş ki, oranı məcazi mənada xalq "meyxana" da adlandıra bilərdi. Yəni ağılın başdan çıxdığı yer, məkan, xanə, ev.

Adətən elmi və xatirə ədəbiyyatında folklorun bu janrı səhv olaraq "bədyə" adlandırılır. Lakin bədyə xalq yaradıcılıq sahəsi olaraq hadisəyə, şəxsə, əşyaya, təbiət obyektinə ünvanlanan daha çox qoşma, bayatı janrında deyilən bir neçə, yaxud beş-altı misralıq qısa şeirdir. Ən yaxşı halda bədyələr həmin janrlar çərçivəsində və həcmində olmaqla dialoqvari deyişmə üslubunda aparılırdı. Meyxana üslubunda deyilən şeirlər isə bədahətən ortaya atılan müxtəlif məzmunlu qafiyələr əsasında meydana gəlməklə ifa olunurdu. Özü də bu deyişmələr bəzən saatlarla davam etdirilə bilirdi. Bəzi meyxanalar müəyyən süjet əsasında deyilir. Bu mənada həmin janr kök etibarilə müəyyən qədər bədyə ilə bağlı olsa da, lakin yüzilliklər boyu müstəqil janr kimi fəaliyyətdə olmuşdur. Bu janr artıq XVIII əsrin II yarısı, XIX əsrdən üzü bəri məhz indiki meyxana üslubunda (süjet xətti, sosial-siyasi məzmun, uzun-uzadı deyişmə, vagirlik, ritmik müşayiət, məxsusi meyxana məclisləri, ifa zamanı kollektiv iştirak və s.) formalaşıb.

Hər halda bu gün həmin janrın adı olan "meyxana" bizi qətiyyən narahat etməməlidir. Çünki bu janr elə cəlbedici və maraqlıdır ki, onun adının mənası o qədər də önəm daşımır. Məsələ formada yox, mahiyyətdədir.

Meyxana janrının əsas xüssiyyətlərindən biri ondan ibarətdir ki, burada təkrarçılıq, sözçülük, sözün, misranın, beytin dübarəliyi meyxana deyənin zəifliyi kimi qəbul edilir. Ona görə də bu sahənin ustadları həmişə təkrar meyxana məclisi qurulması üçün ən azı 5-6 gün söz (meyxana) deməməyi məsləhət bilmişlər ki, həm deyilən meyxanalardakı sözlər və fikirlər yaddan çıxmaqla yeni söz axtarışında ola bilsinlər, həm də öz mənəvi-psixoloji yorğunluqlarını çıxarsınlar. Belə olduğu təqdirdə deyilən meyxanalar öz forma və bədii keyfiyyətinə görə daha dəyərli, həmçinin cəlbedici görünür. Ümumiyyətlə meyxana deyimi zamanı rəqiblərin psixoloji sakitliyi deyişmə zamanı onlarn dözümlülüyünü qoruyur, layiqli söz taparaq rəqibi bağlamaq şansını artırır.

Meyxanalar bədii-forma və məzmun baxımından bir neçə üslubda (qaydada) qurulur (məsələn, tərif, mədh, vəsf, tənqid, həcv və s.). Bu, meyxananın hansı məqamda, məsələn, toyxanada, məxsusi məclislərdə və ya qəfildən yaranan deyişmə şəraitindən asılı olur. Meyxanaların əksəriyyəti satirik, həcv, müəyyən bir qismi tərif, nəzmə çəkilənin öyülməsi, başqa bir hissəsi isə hadisəyə, şəxsə ümumi formada münasibət şəklində qurulur.

Bəzi ədəbi-bədii örnəklərə, həmçinin Azərbaycanın görkəmli folklor araşdırıcılarının gümanlarına görə bu janrın ən azı 550-600 il tarixi vardır. Çox maraqlıdır ki, bu janrın ocağı əzəldən Abşeron olmuş və bu gün də demək olar ki, həmin bölgə olaraq qalır. Azərbaycan dünya miqyasında poeziyanın ən çox inkişaf etdiyi ölkə olsa da, meyxana məhz Abşeron folkloru üçün səciyyəvidir. Bunun səbəbi tam dəqiqləşdirilməyib. Bu mənada meyxana janrının tarixi, onun şeir texnikası və s. bu kimi cəhətlər kifayət qədər tədqiqata cəlb edilməyib. Meyxana, belə demək mümkünsə, bölgə folkloru olub. Başqa sözlə, əsrlər boyu Azərbaycanın bəzi bölgələri, məsələn, aşıq yaradıcılığı, digərləri bədii-mənəvi sahənin başqa istiqaməti ilə tanındığı kimi, Abşeronda da meyxana məhz məhəlli-səciyyəvi folklor janrı olaraq meydana gəlmiş, təşəkkül tapmış və bu gün də inkişaf etməkdədir.

Lakin çox təəssüflər olsun ki, son zamanlar bəziləri yaxşı halda bilməyərəkdən, pis halda isə məqsədli surətdə (elələri var ki, bu janr haqqında nəinki ibtidai şəkildə biliyi, heç anlayışı belə yoxdur!) belə bir fikri tez-tez, özü də israrla təkrarlayıb zorən-təbib insanlara aşılamağa çalışırlar ki, guya meyxana məhz bədyədir. Özü də bu meyxana-bədyə janrı yaranışından Azərbaycanın hər yerində yayılıbmış. Absurddur, Azərbaycan dilində bu sözə cəfəngiyyat deyilir. Deyilən kimidirsə, XIX-XX əsrlərdə demirəm, heç olmasa iyirmi il bundan qabaq digər bölgələrdən olan bir nəfər meyxana deyənin, yaxud məxsusi bədyəçinin adını çəkə bilərlərmi? Qətiyyən! Çünki meyxana məhz bölgə folklor şeir janrıdır.

Yarımadanın bütün yaşayış məntəqələrində meyxana böyük hörmət və rəğbətə malik olmuşdur. Keçən əsrdə Abşeronda Əliağa Vahid, Ağahüseyn, Atababa Hicri, Əlislam, Mirpaşa, Mirzəbağır, Balaqardaş Səttar oğlu, Bəyməmməd Şağanlı, Bəbir Şağanlı, Ağasəlim Çıldaq, Oqtay Kamal, Nizami Rəmzi, Kəbir Azəri və başqa bu kimi görkəmli meyxana ustaları olublar.

XVIII əsrdən bu günədək bu poetik folklor janrı əsasən iki meyxana deyənin deyişməsi əsasında qurulur. Lakin janrın ənənəçiliyində tək, yaxud üç-dörd-beş nəfər meyxana iştirakçısının deyişməsi vaxtilə də, indi də istisna təşkil etməyib. Bütün hallarda (yəni istər bir, istərsə də beş nəfər meyxana deyən olsun) ətrafdakı yığnaq adamları onların deyişməsindəki həmqafiyələri birlikdə xor ilə təkrar edirlər. Bu zaman adətən meyxana deyənləri ritmik olaraq nağaraçalan (keçmişdə qaval, dəf, dumbək ilə) müşayiət edir.

Məclis iştirakçıları, yaxud meyxana deyənlər tərəfindən hər dəfə bir bənd şeirdən sonra deyiləcək nəqarat beyti tapılan kimi həmin beyt 7-8 dəfə təkrarlanır. Bundan sonra növbə ilə rəqiblər 3-4 misralıq şeirlər deməyə başlayır. Keçmiş meyxana məclisi qaydasına görə həm meyxana deyənlər, həm də onlara vagirlik edənlər (vagirlik edənlər ən azı 10-12 nəfər olmalı idi ki, səs və ritmik səslənmə lazımi effekt verə bilsin) meydanda (yaxud məclisldə, toyxanada) elə yer seçməli idilər ki, hər kəs onları görə və eşidə bilsin. Onlar diz üstə oturmalı və vagir nəqaratı zamanı ritmə uyğun olaraq bir, yaxud iki əllə dizlərinə döyməli idilər. Vagirlik həm meyxananı və meyxana deyənləri, həm də bütün məclis iştirakçılarını, necə deyərlər, canlı, fəal, amadə saxlayır.

Şeirlərin məzmunu yığnağın ruhuna, iştirakçıların xasiyyətinə, zahiri əlamətinə, peşəsinə, sənətinə, məclisdəki hər hansı hərəkətinə, sözünə, mimikasına və s. cəhətlərə uyğun deyilir və hər bəndin sonuncu misrası, misranın son sözü fonetik-məzmun cəhətdən nəqarat bəndi ilə uyğunlaşdırılır.

Meyxanalar əsasən əruz vəznində, özü də loru dildə desək, əruzun 11-lik, qismən də 12, 14, 15-lik heca formalarında (onbirlik heca formalı şeirlər daha oynaq və ritmik olur) qurulur. Adətən hər məclisdə təzə nəqaratlı 3-4 meyxana deyilir. Xüsusən toyxana şəraitində deyilən meyxanalar zamanı adı çəkilən (hallandırılan) şəxs meyxana deyənlərə şabaş (pul hədiyyəsi) verməlidir.

Aydınlıq üçün bir bənd meyxana təqdim edirik.



Ay bu toyun sahibi tərpən görək,

Yatmayasan sübhə kimi sən gərək.

Ciblərinin ağzı bu gün gen gərək

İştahamız pusquda bir həftədir,

Ay bu gecə kef eləmək müftədir.



Nəhayət, qeyd etmək lazımdır ki, son iki-üç il ərzində respublika miqyasında meyxana şouları, müsabiqə və festivalları da keçirilməkdədir. Bu cəhətdən 2001-ci ildən bu yana ANS televiziya kanalının təşkil etdiyi meyxana (həmçinin 2008-ci ildə ATV kanalının "Sözüm var" yarışması) müsabiqələri bir sıra yeni istedadların üzə çıxmasına şərait yaratdığı kimi, bu bədii sənət sahəsinin populyarlığında da mühüm rol oynayıb.

Qısaca da olsa, bu gün ifa olunan meyxanalar haqqında bir neçə söz demək istərdim.

Zamanın tələbinə görə, meyxanada musiqidən istifadə etmək olar. Lakin hazırda bu sahədə musiqi müşayiəti ifrata varıb. İndi meyxana əslində naşı bəstələnmiş mahnıya oxşayır. Bu, meyxanaların ənənəvi yolundan çıxarılmasına, bu qədim janrın xalqın gözündən düşməsinə səbəb olur. Bəzi meyxana deyənlər onu estradalaşdırır, yaxud oğlanla qızın sevgi sual-cavabına çevirir. Meyxanalarda tərbiyəsiz, əxlaqsız, kobud, təhqiramiz, el içində deyilməsi layiq olmayan sözlərə, ifadələrə, misralara, bütöv məzmunlu deyişmələrə rast gəlinir. Çox təəssüfləndirici haldır ki, bəzən tanınmış meyxanadeyənlər də bu naqis üsuldan istifadə edərək ekranlara çıxırlar. Və "gördün, filankəsə necə od vurdum" deyə bununla fəxr edirlər. Təəssüf! Bəzilərinin meyxana deməyin guya ancaq rəqibinin tənqid, yaxud təhqir edilməsindən ibarət olduğunu düşünməsi onunla nəticələnir ki, dinləyənlər onlara kloun münasibəti bəsləyir.

Gümanımca, meyxananı sevənlər, bu xalq janrına hörmət qoyanlar, onun bu cür "populyarlaşmasına" yol verməməlidirlər.


Təvəkkül SƏLİMOV-ŞAĞANİ, tarix elmləri doktoru
mənbə: "Meyxana qəzeti"

[Only registered and activated users can see links]

Seymur
06.07.2009, 04:31
Камиль cox sagol

Vüqar88
06.07.2009, 10:19
Çox sağ ol Kamil. Maraqlıdır

Aslanzade
06.07.2009, 11:15
SAĞOl KAMİL.ŞAĞANLI TEVEKKÜL,BAKININ ŞAĞAN KENDEİNDE ANADAN OLUB. 1952 il.
İNŞALLAH YAXINDA BİR MEYXANAINI GOYARAM SAYTA ..

GeneraL
06.07.2009, 11:35
Təvəkkül Səlimov (Şağani), çox sağ olsun, hərtərəfli, maraqlı və lazımlı bir məlumat idi.

xezri
06.07.2009, 20:33
Kamil sag ol.
Tevekkyl Shaganiye teshekkyrler.

Igal
06.07.2009, 20:42
Камиль, sag ol

NeM@N
07.07.2009, 07:26
Kamil cox sag ol.

Matvey
08.07.2009, 01:36
Камиль, СПАСИБО, ИНТЕРЕСНО.

GeneraL
08.07.2009, 10:59
Bir şey maraqlı gəldi, "çırtma" barəsində heç nə yazılmayıb:confused:

Amit
09.07.2009, 15:28
Камиль, chox sagol, eziyyetin böyükdü.
Maragli metndi,, chox sagolsunlar, ishig üzüne chixmaginda zehmet chekenler.