spacer.png, 0 kB
Google axtarışı




Friends activity
Навигация
spacer.png, 0 kB
spacer.png, 0 kB
Səhifəmizi bəyənirsinizsə, dostlarınıza məsləhət görün və bizi "LİKE" edin



Meyxana haqqinda / About meyxana

Janr: ,
Format:
Meyxanaçilar haqqinda:

Təkcə XX əsr ərzində meyxana janrı üç inkişaf mərhələsi keçmişdir.Bu mərhələlər xalqımızın həyatında son dərəcə mürəkkəb, ziddiyyətli hadisələrlə çox olan dövrlərə təsədüf edir. 1920-ci il aprel inqilabından sonrakı dövrdə yeni idealogiyanın yayılması üçün meyxanaya geniş meydan verilir. Meyxana “Tənqid-tətbiq” teatrının repertuarında və ümumiyyətlə bədii ədəbiyyatda, o cümleden səhnə əsərlərində mövqe qazanır.

1941-1945illər müharibə dövründə meyxana yene xalqımızın sirdaşına çevrilir,ona ürək-dirək verir, ümidini inamını, itiqadını artırır. Əliağa Vahidin faşistləri ifşa edən meyxanaları əskərlərimizin qələbə əzmını yüksəldir.

Ötən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq meyxana üçünçü inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Lakin müstəqillik yoluna qədəm qoyduğumuz bir zamanda meyxana janrına artıq keyfiyyətcə yeni münasibət bəslənir: telekanallarda meyxana yarışları keçirilir, ustad sənətkərlarımız el şənliklərinə dəvət olunur, meyxana topluları nəşr edilir, və nəhayət, meyxana tədqiqat obyektina cevrilir.

İctimai həyatımızda mühüm rol oynayan belə bir aktual janrın tarixinə və nəzəriyyəsinə dair, istər ədəbiyyatşunaslıq və istərsə də musiqışunaslıq elmlərində xüsusi tədqiqat işlərinın mövcud olmaması yalniz təəssüf doğurur. Bu çatizmamazlığı qismən olsa da aradan qaldirmaq, meyxana janrının forma və üslub xüsusiyyətlərini araşdırıb bəstəkərlarımızın yaradıcılığına doğru aparan yolları izləmək, hasıl olan tədqiqat işini gənc musiqişunaslara tədris vəsaiti kimi çatdırmaq mövzünun aktuallığını müəyyən edir.

Meyxana zərb alətinin müşayiəti ilə oxunan və ya deklamasiyaedilən metrikləşdirilmiş musiqi-poetik janrdir. Onu adətən iki və daha artıq şair-meyxanaçı müaşirə şəklində bədahətən söyləyir. Struktur xususiyyətləri bayatı, qoşma, gəraylı və başqa xalq, eləcə də, aşıq poeziyasının formajanları dəqiq olmasa da, meyxana janrının özünəməxsusluğu, kolorit əlvanlığı daha ifadəlı, dərindir. Meyxanaya bu təkraredilməz görkəmi verən amil müşayiətdə zərb alətinin metroritmik əsasının ostinat formullu təşkili meyxana janrının qədim tarixə malik olduğunu göstərir.

Meyxana- xalq şerinin müasir dövrümüzdəki davamı, inkişafıdır. Hər dövrün öz meyxanası var. Zamanınnın nəbzini tutan. onu yaradan mühitin koloritini əks etdirən bu janr həmişə folklorla bağlı olub, daim xalqın arzu və istəklərini əks etdirib, dövrün catılmamazlıqlarını qamçılıyıb. Bəlkə buna görə də meyxana vaxtaşırı yasaq olub. Amma yenə də xalqın çətın günlərində meyxana yada düşüb, ürəklərdən tikan çixarıb ümid və sevinc qığılcımları kimi parlayıb, qəlbləri ovundurub.

Əgər meyxananı təkcə XX əsr şəhər folkloru nümunəsi kimi deyil, qədim tarixi kökləri olan, mənşəyini sufilərdən ve onların xələfləri olan dərvişlərdən götürən janr kimi qəbul etsək, belə bir fərziyyə yürüdə bilərik ki, ən populyar ritmik fiqur xalq musiqimizə meyxanadan gəlib. Həqiqətən, musiqi ritmlərinin məhz poetik metrlərdən, moduslardan baş alıb gəldiyini nəzərə alsaq ( 29, 111 ) eləcə də əruz təfilələrinin (modusların), xalq musiqimizin zərb müşayiətinə təsirini izləsək fərziyyəmizin doğru olduğunu görərik ( 106, 23-33 ). Qeyd etməliyik ki, meyxananın janr xarakterini yaradan başlıca amil elə tanış ritmik fıqurun özü və onun variantlandır. Bu fiqurun yaratdığı ostinat, oynaq fon üzərində rişxənd, sarkazm məzmunlu, yamb və xoreyin “axsaq” hərəkətindən doğan ritmlər meyxana ovqatı yaradır.

Meyxananın forması da onun janr məzmununa qüvvətli təsir göstərir. Bu təsir özünü, ilk növbədə refren-reprizanın rondovari təkrarında büruzə verir. Qafiyəli meyxanalarda bu refren daha geniş və ifadəli olur. Əgər əvvəllər (yəni meyxana yazılı ədəbiyyatdan təcrid olunmuş vaxtlarda) bu jannn yalnız qafiyəli növü musiqilə sıx təmasda olurdusa, hal-hazırda “rədifli” meyxanalar da, az qala, nəğmə kimi oxunur. Müasir dövrümüzdə - meyxananın Abşeronun kənd və qəsəbələrində aparıcı mövqe qazandığı, meyxana topfularının nəşr edildiyi, meyxana gecələrinin keçirildiyi bir zamanda, bu janr xüsusi bir rövnəqlə icra olunur. Bədahətən meyxana deyən şairlər dövrə vurub yerdə əyləşir, tanış ritmi, ostinat formul şəklində icra etməyə əvvəlcədən proqramlaşdınlmış sintezator ilə onları müşayiət edir. Solo söylənən, daha doğrusu, oxunan meyxana bəndindən sonra iştirakçılar qafiyəni xorla təkrar edirlər.

Bundan sonra sintezator qafiyənin instrumental melodiyasını bir daha ifa edir. Bu təkrar növbəti bəndi bədahətən söyləyəcək şairə düşünmək üçün də imkan yaradır. Əlbəttə, bu növ ifadə tərzini yeni adlandırmaq olmaz. Təkcə nağara və qarmonu sintezatorla əvəz etməklə yenilik yaratmaq mümkün deyil. Yenilik icra növündə, sözlə musiqinin təmasında, forma və janrı yaradan ünsürlərin əlaqəsində özünü büruzə verə bilər. Söhbətimizi də məhz bu istiqamətdə aparmaq istəyirik.

Meyxana janrının quruluş və struktur baxımından bir-birindən seçilən növləri vardır: bunlar a) qafiyəli meyxanalar, b) rədifli meyxanalar, v) beyt meyxanalar, q) qafiyəsiz meyxanalar, bədihələrdir.

a) Qafiyəli meyxanalann kuplet formasına malik olan mahnılarla oxşarlığı barədə söhbət açmışıq. Lakin mahnılardan fərqli olaraq, meyxanalar qafiyədən başlanır və refren səciyyəsi daşıdığı üçün, əksər hallarda, aid olduğu məqamın başlıca pərdəsinə əsaslanır. Qafiyəli meyxanalar musiqilə digər növlərdən daha artıq bağlıdır. Onun bəndindəki hər bir misra inkişafın yeni bir mərhələsidir. Belə ki, bəndin ilk qoşa misrası onun ekspozi-siyası, ilkin şərh bölümüdür. Məsələn:

Ana qəlbi ayna kimi təmizdir,
Aydın bir səmadı,
mavi dənizdi,

Qafıyəli meyxanaların ikinci bölümündə onun məğzi, əks etdirdiyi başlıca ideya tərənnüm olunur: Adın şərəflidi, xətrin əzizdi, üçüncü bölüm (qafiyə ilə) bağlayıcı misradır. Bu bölüm, əksər hallarda, bəndi tamamlayır. O zaman bağlayıcı misra, təbii ki, bəndlə qafiyələnir.

b) Rədifli meyxanaların musiqi forması kuplet-variasiya quruluşlu mahnıları xatırladır:

Gəldi bahar bayramı Novruz günü,
Fərəhlənir el hamı Novruz günü.
Novruz gəlib güllər açıb çəməndə,
Qaranquşlar dəstə-dəstə ötəndə,
Bir təzə ruh gəzər şəhərdə-kənddə,
Dəyişdirir əyyamı Novruz günü.

Rədifli meyxanaların formalaşmasında, eləcə də, musiqi janrı kimi mövcudluğunda xalq mahnılannın, meydan oyun-tamaşalannın, oyunlannın rolu olmuşdur. Bayatı sözlərinə edilən nida tərzli əlavələr kəlmədən başlayaraq bütöv fraza həcminədək ola bilir ( 46, 24 ). Belə əlavələr nəinki xalq, eləcə də, professional bəstəkarlarımızın mahnılarının mətnində geniş istifadə edilir. Təbii ki, belə əlavələr digər poetik janrlarda da özünü büruzə verir. Lakin meyxanalarda, peşəkarların poetik yaradıcılığında olduğu kimi, rədif şerin məzmunu, ideya daşıyıcısı olub titul bənində söylənir, digərlərinin isə son misralarınt tamamlayır. Rədiflər qafıyələrə nisbətən dəfələrlə yığcam olsalar da, meyxanada nəsə başlıca tonallığa, ilkin ovqata qayıtma-repriz mahiyyəti daşıyır.

v) Beyt meyxanalar, forma etibarilə digər növlərdən fərqlənir. Adından əlli olduğu kimi, beyt meyxanalar, öz aralannda, qafiyələnən qoşa misralardan ibarət olur. Bəzi hal-larda isə qafiyə qoşa misranı tamamlayaraq rədif əhəmiyyəti qazanır:

Əhval tutmaq yaxşıdır -
Gər, qiyabi olmasa.
Əgər vaxtın bizimlə,
Haqq-hesabı olmasa.
Nəyə gərək o sorğu,
Dil cavabı olmasa …

q) Qafiyəsiz meyxanalar forma etibarilə, bəndlərdə misralann, poetik qurumlarda isə hecaların sayına görə daha sərbəst quruluşa malikdir. Bəzi qafiyəsiz meyxanalarda bəndlərə bölgü belə aparılmır.

Şübhəsiz, meyxana jann peşəkarların yaradıcılığında yaşasa da şifahi surətdə, bədahətən deyildiyi üçün folklor nümunələrindən o qədər də uzağa getməyib. Buna görə də meyxana nümunələri yazılı ədəbiyyatın mövcud janrları kimi tam cilalanmayıb. Əlbəttə, böyük sənətkarların - Mirzə Əbdülxaliq Yusif, Haşım bəy Saqi, Mirzə Səməndər, Əliağa Vahid, Məşədi Azər, Yəhya Molla oğlu, Əhməd Anatollu, Ağadadaş Minuri, Dilqəm kimi şairlərin - söylədikləri meyxanalar bu janrın unudulmaz nümunələridir. Lakin zəif deyilmiş, qeyrikamil meyxanalar da az deyil. Belə şerlərdə meyxananın ritmi, forması, janr xüsusiyyətləri təhrif olunur. Bu səbəbdən həmin meyxanalan təhlil etmək çətinlik yaradır, və onlann tam janr təsnifatını verməyə əngəl törədir. şərtləndirilməsi vacib olan daha bir xüsusiyyət meyxa-nanın deklamasiya qaydasıdır. Meyxananm özünəməxsus söyləmə qaydasının başlıca şərti poetik mətni musiqi ritminə salmaqdan ibarətdir. Bu baxımdan meyxana, heca vəznində yazılmış bütün poetik nümunələrdən fərqlənərək, qismən, əruz metrli şerlərə yaxınlaşır. Musiqi ritmi, poetik metrdər daha ciddi olsa da formul daxilində, sözlərin düzümünə görə, ritmin xırdalanmasına və iriləşməsinə, eləcə də yambik, xoreik dönümlərin bir-birini əvəzləməsinə imkan verir. Belə ritmik variantlılıq meyxananın musiqi janrı kimi qavranmasını təmin edir.

Kinoda Meyxana

Azərbaycan bədii kinosunda meyxana janrının istifadə edilməsi yolları müxtəlifdir. Bu yollar, təbii ki, incəsənətin digər sintetik janrlanndan əsaslı surətdə seçilir. Əlbəttə, biz opera və operettalann ekranlaşdınlmasını nəzərdə tutmuruq. Təbii ki, belə nümunələrdə istər-istəməz, janrın ilkin mən-bəyinin mətnindən uzaqlaşmaq mümkün olmur. Məsələn, F.Əmirovun “Sevil” operasının ekranlaşdınlmasında “Komik duet”, S.Ələskərovun “Ulduz” musiqili komediyasında Məhəmmədlə Züleyxanın dueti olduğu kimi səslənir. Kinofilmlərdə dövrün, eləcə də, müxtəlif janrların təsiri də əksini tapır. Azərbaycan teatrında meyxana janrı bölməsində 30-cu illəri nəzərdən keçirdiyimiz zaman meyxanaya, eləcə də, ona az-çox yaxın olan kuplet janrına rast gəlmişdik. Bir qədər sonra kuplet janrı bədii kinoya da yol tapır. Məsələn, 50-ci illərdə ekranlara çıxmış və bu günədək kinosevərlərin diqqət mərkəzindən uzaqlaşmamış “Bəxtiyar” filmindən Gülbadamla Gülcahanın kupletlərini xatırtayaq:

Evdə səs-küydür bu gün sizdə, Gülbadam
Toydu bizim evimizdə, Gülcahan.
Oğlun Əhməd toy eyləyir, Gülbadam?
Yox, canım, babam evlənir, Gülcahan.

Lakin, bilavasitə, bədii filmin dramaturgiyası ilə bağlı olan onun ifadə vasitələrindən birinə çevrilə bilən meyxanaların özünəməxsus ənənələri və istifadə edilmə qaydalan vardır.

Məlumdur ki, kinofilmdə hər şey təsviredici materialla bağlıdır. İstər bədii söz, istərsə də musiqi mütləq təsviri materialı açmağa qadir olmalıdır.

Təbii ki, istisna hallar da olur. Bu istisnalıq da filmin janrından irəli gələ bilir. Əgər film musiqilidirsə, musiqi ön plana çıxır və s. Lakin elə bu zaman da musiqinin xoreoqrafiya və ya hər hansı bir səhnə quruluşu - musiqinin ekran həlli - bir sözlə onun təsviri həlli tapılır. Bu baxımdan meyxana mətnlərinin də kinofilmlərdə istifadə edilməsi mövqeyindən irəli gələrək müxtəlif əhəmiyyət kəsb edir. Beləliklə, meyxana jannnın Azərbaycan bədii kinosun-da tutduğu mövqeyi müəyyən edə bilən təsnifatı verməyə çalışaq:

1. Meyxana - filmin dramaturji inkişafını təmin edən aparıcı janr kimi; (”Qəzəlxan” bədii film).
2. Meyxana - Abşeron koloritini - İçəri şəhərin dar dalanlarını, Bakı kəndlərinin abi-havasını yaradan ifadə vasitəsi kimi (”Bizim Cəbiş müəllim”, “Fransız”, “Yuxu” tam metrajlı bədii fılmi, “Rəqiblər” qısa metrajlı bədii filmi);
3.Meyxanaya yaxın olan metrikləşdirilmiş poetik janrların qədim adət və ənənələrin təsvirilə bağlı vasitə kimi istifadə edilməsi (”Yeddi oğul istərəm”, “Dəli Kür”,” Nəsimi” bədii filmləri).

Birinci növə təkcə “Qəzəlxan” filmini aid edə bilərik. XX əsrin klassiki Əliağa Vahidin xatirəsinö həsr edilmiş bu filmdə meyxana ahəngi, ritmi, onun janr koloriti ekran əsərinin ümumi ovqatını yaradır. Meyxananın icra tərzindən doğan, bəm tembrli, reçitativ tərzli, kişi səslərinin unisonu, vurduqları çırtmalardan yaranan ahəng filmin əvvəlindən başlayaraq əsər boyunca səslənir, leyt-tembr səciyyəsi qazanır. Meyxana icrasının özünəməxsusluğu, eyni zamanda, ayrı-ayrı cəhətləri - leyt-ritm, leyt-intonasiya əhəmiyyəti, bütövlükdə leyt-janr mövqeyi qazanaraq böyük şairin obrazını, onun müxtəlif cizgilərini əks etdirir. Film boyu səslənən meyxanalarda ekran əsərinin dramaturji inkişafının istiqaməti - şairin ömür-gün yolu, yaşadığı dövr xarakterizə olunur. Filmin musiqi bəstəçiləri xalq artisti Ramiz Mirişli və Nazim Mirişli bu inkişaf xətlərini məharətlə uyuşdurub ekran əsərinin emosional təsir qüvvəsini xeyli artırmaÄ?a nail olurlar. Filmdə meyxana xətti daha geniş inkişafa malik olduğu və bu janr tədqiqatımızın obyektini təşkil etdiyi üçün, təbii ki, söhbətimiz musiqi dramaturgiyasının, əsasən bu istiqamətindən gedəcək. Hələ filmin titrlərindən öncə Əliağa Vahidin heykəli-nin təsviri zamanı reçitativ tərzində söylənən meyxana ən-ənəvi formulu ostinat şəklində icra edən zərb müşayiətilə verilir. Meyxana filarmoniya səhnəsində və ya süfrə başmda, musiqiçilər arasmda deyilən zaman Çahargah üstə oxunur, zərblə, çırtma ilə və hətta birsəsli kişi xoru ilə müşayiət edilir. Digər məqamlarda isə meyxana sadəcə olaraq dekla-asiya edilir. Bütün bu incəliklər meyxananın canı olan poetik fikrin tamaşaçıya dürüst çatdırılmasına, filmin dramaturji inkişafının düzgün istiqamətləndirilməsinə xidmət edir.

Meyxana janrı digər Azərbaycan kinofilmlərində, əsasən, epizodik xarakter daşıyaraq müəyyən kolorit və ya əhvali-ruhiyyə yaratmağa xidmət edir. Bu cəhətdən “Qəzəlxan” filmi istisnalıq təşkil edən heləlik yeganə nümunədir. Məsələn, “Bizim Cəbiş müəllim” bədii filmində müəlliflər müharibədən əvvəlki Bakının ab-havasını, məişətini göstərmək məqsədilə meyxanadan istifadə edirlər. Burada meyxana müasir şəhər folklorunun nümunəsi kimi göstərilir. Belə ki, bədahətən meyxana söyləmək qabiliyyəti müharibədən əvvəlki Bakının gəncləri və yeniyetmələrinin hünər və bacarığını nümayiş etdirən amillərdən biri idi. Bu cəhətdən “Bizim Cəbiş müəllim” filmindəki meyxana səhnəsi nəinki zahiri məişət lövhəsi, eləcə də qəhrəmanların düşüncə tərzini əks etdirməyə qadir olan bir epizoddur. Meyxanaların mövzusunu da müharibə illəri üçün aktual olan vətənpərvərlik ruhunda qoşulmuş şerlər təşkil edir. Əsasən Səri, bəhrində (müftəilün, müftəilün, fAilürt) qoşulmuş bu meyxanada metrin pozulması halları qüsur hesab edilməməlidir. Meyxanada dilimizin xüsusiyyətlərindən irəli gələn vurğulu və vurğusuz hecaların yerdəyişmələri təbii hal kimi qəbul edilməlidir. Bu hallar haqda yambik və xoreik qurumların yerdəyişməsi kimi dəfələrlə söhbət açmışıq. Yalnız Əliağa Vahıd kimi nəhəng söz ustalarının qoşduğu meyxanalarda belə yerdəyişmələrin sayı minimuma endirilir.

Nəzərdən keçirdiyimiz digər filmlər meyxana janrı ilə birbaşa bağlı olmasa da onun başlıca əlamətlərini səciyyə-ləndirən musiqili-poetik nümunələri əks etdirir. Məsələn, “Yeddi oğul istərəm” bədii filmində bəstəkar Xəyyam Mirzə-zadə baharın gəlişilə əlaqədar “Kos-kosa” oyunu epizodunda meyxana janrı üçün səciyyəvi olan icra tərzindən istifadə edir. Ənənəvi ostinat zərb müşayiəti üzərində deklamasiya reçitativləri meyxananın əjdadı, daha doÄ?rusu sələflərindən biri hesab edifə bilən, meydan tamaşaları ilə bu doğmalıq, zənnimizcə, təbii hal kimi qəbul edilməlidir.

Əgər “Yeddi oğul istərəm” filmində adət və ənənələrə ehtiram hiss olunursa, “Dəli Kür” və “Dərviş Parisi partladır” ekran əsərlərində meyxananın digər sələfi kimi fərz etdiyimiz sufi dərvişlərinə, onların fəlsəfi dünya görüşünə hörmətsiz yanaşılır. Belə ki, sufi dərvişlərinin tərki-dünyalıq ideyaları, onların ruhi bədəndən ayırıb yaradana yaxınlaşmaq meylləri “Dəli Kür” filmində vəhşi orgiya, şəhvət məclisi səviyyəvinə endirilir. Bu da, şübhəsiz, filmin çəkildiyi dövrdə islam dininə olan münasibətdən, ateist tərbiyəsinin incəsənət işçiləri qarşısında qoyduğu vəzifələrdən irəli gəlirdi. Ənənəvi meyxana ritmi, kişi xorunun iştirakı, ümu-miyyətlə, janra xas olan icra tərzi yalnız zahiri oxşarlıqdan uzağa getmir. Dərvişin çığırdığı “Abe mənəstu”, “Mabe mənəstu”, “Misri nədanət” kimi mənası aydın olmayan kəlmələrinin də meyxana, eləcə də dərviş qəsidələrilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bəstəkar Tofiq Quliyevin “Nəsimi” kinofilminə yazdığı musiqidə dərvişlərlə bağlı epizodlar diqqətimizi xüsusilə cəlb etdi. Belə ki, sufi dərvişlərinin musiqi təfsirində Nəsiminin qəzəlləri tamamilə meyxana üslubunda oxunur. Ümumiyyətlə filmdə dərviş oxumaları ilə Nəsiminin (tanınmış artist R.Balayevin) deklamasiyalarında növbələşən qəzəllər nəzərdən keçirdiyimiz “Qəzəlxan” filmini yada salır. Hər iki halda qəzəl söylənir, meyxana və ya ona bənzər met-rikləşdirilmiş janrlar isə oxunur. Meyxana deklamasiya edi-ləndə belə ostinat müşayiət və ya sadəcə çırtma vurmaq he-sabına musiqi janrı kimi qavranır. Lakin bununla bərabər unutmaq olmaz ki, bu musiqi janrında birinci yer sözündür. Musiqi isə sözə xidmət edən, onun əhəmiyyətini daha da qa-bardan, ona tələb olunan janr koloriti verən mühüm amildir.

Azərbaycan kino musiqisində meyxana janrının özünəməxsus yeri, mövqeyi vardır. Qeyd etməliyik ki, meyxana janrı kino sənətinə 70-ci illərin əvvəllərində yol tapdı. Bu illərdə meyxana janrı ədəbiyyatşünaslıq elmində, eləcə də bədii yaradıcılıqda, əsasən, yasaqdı. Belə bir zamanda bədii yaradıcılığın ən gözəgəlimli sahəsi olan kino sənətində meyxana yalnız müəyyən dövrü, sosial təbəqəni əks etdirən, təsvir edici ifadə vasitəsi kimi istifadə oluna bilərdi. “Bizim Cəbiş müəllim”, “Rəqiblər” bədii filmlərində meyxana məhz belə əhəmiyyət daşıyırdı. Meyxanadan mühüm dramaturji yükü daşıyan aparıcı janr kimi istifadə etmək yalnız bu günümüzdə mümkün oldu. Yalnız son illər meyxana janrına onun layiq olduğu qiymət verildi. Kino sənətində meyxana və ya ona yaxın olan janrlann tətbiqini izləyəndə elmi yaradıcılıqda helə cavabı tapılmayan xüsusiyyətlərin burada həllini görürük. Belə ki, “Yeddi oğul istərəm” filmində meydan tamaşası olan kos-kosa oyununun meyxanaya yaxınlığını, “Nəsimi” bədii filmində sufi dərvişlə-rinin qaval vurub oxuduqları şerlərin müasir meyxanalarımız-la əlaqəli olduğunu görürük. Əlbəttə, biz heç də bədii yara-dıcılıq nümunələrini elmi dəlil kimi qələmə vermək fikrində deyilik. Lakin sadəcə olaraq düşündürüklərimizi ekranda görəndə mülahizələrimizin məntiqi olduğunu hiss edirik.

Teatrda Meyxana

Meyxana və bədihələr dövrün çatışmamazlıqlarını qamçıladıqları üçün təkcə XX əsr ərzində dəfələrlə yasaq olub, rəsmi və qeyri-rəsmi olaraq, mətbuatdan uzaq salınıb. Bəlkə buna görə də tədqiqatçılar ona baş qoşmayıb, daha perspektivli janrları araşdırmağı məqsədəuyğun sayıblar. Nəticədə meyxananın xiridarı xalq, məskəni, icra yeri elin şənlik məclisləri, toylar olub. Əlbəttə, belə bir şəraitdə yaranan şerlərin hamısı yüksək sənət nümunəsi ola bilməzdi. Odur ki, bir janr kimi meyxananın zəif və ya irad tutula biləsi nümunələri də kifayət qədərdir. Yəni Əliağa Vahidin, Mirzə Əbdülxaliq Yusifin, Haşim bəy şaqinin meyxanaları ilə yanaşı, zaman-zaman qafiyə tutmaq xatirinə, kimisə nəyləndirmək üçün deyilmiş ciliz şerlər də qoşulub. Elə bunun nəticəsidir ki, meyxana janrına layiq olmadığı, “ara şeri” damğasını vurub, tarixi, nəzəri əsasları ilə bağlı tədqiqat işləri yazmayıblar. Bəzi alimlərin dilindən meyxana janrının ünvanına təhqiramiz sözlər də eşidilir. Məsələn, hörmətli bir filosof alim bu janrı “məhdud əqli imkanları olan insanların qoşduqları orta səviyyəli kupletlər” adlandırmış, digər tədqiqatçı-musiqişunas isə “meyxananı abşerondan o yana heç kəs tanımır” deyə üz çevirmişdir.

Lakin apardığımız araşdırmalar zaman hələ əsrin əvvələrində meyxananın Azərbaycan teatrının inkişafı üçün nə qədər müsbət rol oynadığı bir daha şahidi oluruq. İnsanları maarifləndirmək, teatr ocaqlarına cəlb etmək üçün xalqa yaxın dildə danışmaq, sevdikləri janrda dilləndirərək, ünsiyyət bağlamaq lazım idi. Belə bir zamanda məhz meyxana janrı incəsənət adamların köməyinə gəlir. Göstərilən teatr tamaşalarının arasında, aktyorların meyxana deməsiylə, tamaşaçını teatra cəlb etmək xatirinə bu janra müraciət olunur. Bu haqda Qulam Məmmədlinin “Azərbaycan teatrının salnaməsi”, Hacağa Abasovun və Əhməd Anatollunun “Xatirələrinin” vərəqləyərkən böyük bir aləmlə üzləşdik. Belə bir reallığı dərk etdik ki,”meyxana dili” az qala XX əsrin birinci rübündə azərbaycan teatrının öz tamaşacısı ilə ünsiyyət dili, vasitəsi olmuşdur. Belə ki əsrimizin əvvəllərindən səhnəyə yol tapmış meyxana 1921-ci ildə açılış “Tənqid-təbliğ” (Satiraqit) teatrında oynanılan bir pərdəli oyeslərin, tamaşalar arası oxunan kupletlərin janr əsasını təşkil etmişdir. Məhz bu yol meyxananı opera sənətimizin tacı olan “Koroğlu” ya gətirmişdir.

Görkəmli səhnə ustası Hacaöa Abasov Təqid-təbliq teatrı ilə bağlı xatirələrində belə yazardı. 1921-ci ilin ikinci yarısında Dadaş Bünyadzadənin tapşırığı ilə Mirzağa Əliyev teatr artistləri sırasına daxil edilmişdir.. Gündəlik proqrama əlavə olaraq mən və Mirzağa Əliyev musiqi dəstəsinin müşayiətilə duzlu kupletlər deməyə başladıq. Kupletləri M. S. Ordubadi və ƏliaÄğa Vahid yazar. Anton isə musiqiyə salardı. Meyxana janrı səhnə aləminə əsrimizin əvvələrində yol tapır. XIX əsrin əvvələrində meydana çıxmış kiçik teatr truppaları oynadıqları vodevil tipli pyeslərdə çoxlu şerlər qoşub, onları xalq mahnıları üstündə oxuyardılar. Məhz bu kiçik tamaşalar, zirvəsini XX əsr professional Azərbaycan musiqisinin banisi Ç. Hacibəyovun dahiyanə “O olmasın, bu olsu” tamaşasında tapmışdır.

Ç. Hacıbəyovun ilk komik səhnə əsərləri “Ər və arvad” (1909), “O olmasın, bu olsun” (1910), Ç. Hacıbəyovun “50 yaşında cavan” (1909), “Evliykən subay” (1911) tamaşaları keyfiyyətcə yeni bir janrın musiqili komediya janrının əsasını qoydu. Beləliklə, əsrimizin əvvələrində komik və satirik sözlə oynaq musiqisinin birləşməsi yeni janrın əsasıni təşkil edir. Maraqlıdır ki, ” O olmasın, bu olsun” musiqili komediyasında belə meyxana janrı tez bir zamanda yol tapır. Belə ki, hambal rolunun məşhur ifacisi, əməkdar artist Əhməd Anatollu bu tamaşaya meyxana daxil edir. Bu janr vasitəsi ilə əsərin bütün məzmunu qısaca şəkildə şərh edilir. 40-ci illərdə qeyd edilən istiqamətlər yeni mərhələdə inkiçafını tapır. Məşhur qəzəlxan və meyxana ustası Əliağa Vahid yaradıcılığı daha da çiçəklənir, qələmi daha da cilalanır. Musiqili teatr aləmində isə qüdrətli Azərbaycan bəstəkarları Fikrət Əmirov, Səid Rüstəmov, Tofiq Quliyev, Süleyman Ələskərova yanaşı, artıq o zaman tanınmış yazıçı M. S. Ordubadi, görkəmli şair Süleyman Rüstəm , mahir komediya ustası Sabit Rəhman və s. öz yaradıcılıq sahəsində meyxananın janr elementlərindən geniş istifadə edirdilər.

Meyxananı, səhnə aləminə, o cümlədən musiqili teatra gətirən yol eləcə bu janrın gələcək inkişafı ilə bağlı tarixi mərhələlər zənnimizcə ayrt tədqiqat mövzusudur. Biz isə yalnız meyxana janrının xalq yaradıcılığından “Koroğlu” operasındakı təlxəyin mahnısından oradan da Azərbaycan bəstəkarlarının səhnə əsərlərinə gedən yola nəzər saldıq. Çünki məqsədimiz meyxananın və onun ayrı-ayn janr elementlərinin bəstəkar yaradıcılığındakı təzahürlərində bu musiqili-poetik xalq nümunəsinin səciyyəvi xüsusiyyətlərini araşdırıb müəyyən etməkdir. Opera janrında meyxana iki istiqamətdə təzahür tapır. Bunlardan birincisi, yuxanda qeyd etdiyimiz kimi satirik ifşaedici, digəri isə sosial-məişət məzmunludur. Bu iki istiqamət öz ilkin ifadəsini dahi Üzeyir bəyin “Koroğlu” operasında tapır. Bunlardan birincisi “Təlxəyin mahnısı” ikincisi isə Vəli ilə Nadirin duetidir. Hər iki istiqamət Azərbaycan bəstəkarlarının, o cümlədən F.Əmirovun “Sevil”, V.Adıgözəlovun “Çlütər” və M.Quliyevin “Aldanmış ulduzlar” operalannda əksini tapır,

Musiqili komediya jannnda isə meyxananın təzahürü daha rəngarəngdir. Bununla bərabər musiqili komediyalarda meyxana xalq yaradıcılığında olduğu şəkildə az təsadüf edilir. Belə nadir nümunələrdən biri kimi Əhməd Anatollunun qoşduğu qafıyəsiz meyxananı məqalədə vermişik. Musiqi janrı kimi də tanınan qafiyəli meyxanalara və ya onların ayrı-ayrı elementlərinə operettalarda komik qəhrəmanların duetlərində təsadüf edilir (S.Rüstəmov “Durna” operasında Kərimlə Nisənin dueti). Operettalarda rədifli meyxanalara da rast gəlmək müm-kündür (E.SabitoÄ?lunun “Hicran” musiqili komediyasından Mitoşla Dadaşbalanın dueti). Qafiyəli meyxanaların quruluş etibarilə kuplet formalı mahnılara yaxınlığı onu musiqi janrları ilə doğmalaşdırır. Meyxananın dəqiq ifadəli poetik dili, satira və yumorlu məzmunu onu musiqili teatrla möhkəm bağlayır.

© Azeroo.Com

About meyxana
Meykhana (Azeri: meyxana) is a kind of traditional Azeri distinctive folk unaccompanied song, usually performed by several people improvising on a particular subject. Meyxana originally meaned a kind of potatory house, where some alcoholic beverages called mey have been served. The contests, carried out in such places, involved two or more poets exchanging verses back and forth in an extemporaneous fashion, sometimes joking and disparaging one another. At the end of the contest, the audience determined which poet had improvised the most elegant and clever verses and declared him the winner. The most known type of meyxana is dəyişmə, where some phrase or distich called qafiyə is taken and the following couplets are being fitted to it. Other types of meyxana is Gəzel and Revayət

Meyxana was performed among the youth of Baku settlements in the pre-Revolutionary time however during the Soviet period meyxana was considered to be banned. Modern famous performers include Agasəlim Çildağ, Kərim, Namiq Garaçuxurlu, Vuğar Abdulov, Namiq Məna, Əlşən Xəzər, Мəhman Əhmədli, Mirsadiğ, Aqşin Fatəh, Aydın Xırdalanlı, Meşədibaba, Ağamirzə, Bayram.

History of Meyxana

Meyxana had development stages in 20 –th century. These stages happened in some great and exciting periods in the life of azeri nation. After soviet revolution in 1920, in order to spread new ideology, meyxana was used widely. During this period meykhana took its position in literature and theatre.

The second stage in the history of meyxana was during Great Patriotic War in 1941-1945. Meyxana played great role in hopes and needs of azeri nation. We can find the hope and assurance of azeri people in meyxanas of this period. The great azeri honoured worker Aliaqa Vahid’s creative work started and became popular in this period..

In the 90-s years of past century meyxana stepped into 3-rd stage of its development. After getting independence, meyxana widely stepped in our lives. Meyxana is widely used in literature, theatre, movies, television. There are special programs on TV and publications about it. Except it only in this period meyxana became the object of research.

Although modern performance style of Meyxana comes from folk theatres-anecdotes , modern samples of this genre belongs to city folk-lore . May be this is the reason why Absheron is considered as a home of Meyxana. But we should not forget that number of the cities, town and villages where Meyxana is performed increased in recent times . Thus if main accent of Meyxana pronunciation was Absheron villages accent in previous times , now you can hear many pronunciation accents of different region.

Although the roots of Meyxana genre , the main motive power which stimulates its life is competetive nature of its performance. Muashire- a style of quarreling is a wide spread performance style in folk art and Ashug activities. Muashires emerged as riddles in the folk art. Riddles are based on myths and legends or show world-views , knowledge of characters in the folk art.


spacer.png, 0 kB
spacer.png, 0 kB
spacer.png, 0 kB
spacer.png, 0 kB
MEYXANA.NET
spacer.png, 0 kB